Pepijn van der Gulden, journalist. Meer info

Politicoloog en socioloog, werkt bij Quest. Dat blad vol weetjes.

Denkt, draalt, dwaalt, zo nu en dan ook in tekstvorm – serieus of licht.
Dit is mijn archief. (vroeger was alles beter, maar ik niet)

Mail meStalk me


Nieuws, columns, analyses, gebbetjes

Inhoudsopgave

Navigeer met pijltjestoetsen


Dit stuk is geplaatst op
11/11/2014 om 8:00

Delen delen delen!

Volkskrant-logo
dinsdag 11 november 2014

Strenge god floreert in een bar klimaat

Van onze verslaggever
Pepijn van der Gulden

AMSTERDAM In een veeleisend klimaat geloven mensen in strengere goden. Dat maakt overleven als gemeenschap makkelijker. Samenlevingen die ontstaan in een veeleisende omgeving kennen daardoor vaker een geloof waarin opperwezens de mensen in de gaten houden en bestraffen.

Dat stellen Amerikaanse onderzoekers in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS, op basis van een analyse van 583 historische samenlevingen wereldwijd.

De onderzoekers benaderen geloof als een ecologische overlevingsstrategie. Voor primitieve gemeenschappen in een streng klimaat met weinig voedselvoorzieningen is goede samenwerking noodzakelijk om te overleven. Deze samenlevingen stappen vaak over op veeteelt en er ontstaan politieke structuren.

De complexe, hiërarchische samenleving die hierdoor ontstaat, heeft behoefte aan orde. Uit het onderzoek blijkt dat de groeiende maatschappelijke complexiteit gepaard gaat met het ontstaan van een moralistisch opperwezen, dat menselijk handelen beoordeelt en eventueel bestraft.

De goden houden zogezegd beter in de gaten of regels worden nageleefd. Op die manier bevordert het geloof overleving in de moeilijke omstandigheden, veronderstellen de onderzoekers.

De ontwikkeling van de verschillende geloofsvormen is sterk regionaal verdeeld. Alle onderzochte samenlevingen in Europa, noordelijk Afrika en het Midden-Oosten geloven in goden die toezien op de menselijke moraal. Buiten deze gebieden komt dit type religie weinig voor.

In zuidelijk Afrika, oostelijk Azië en Amerika bemoeien de goden zich juist bijna nooit direct met het menselijk handelen.

Albert de Jong, hoogleraar religiewetenschappen aan de Universiteit Leiden, noemt het onderzoek veelbelovend. De resultaten bieden meer inzicht in de oorsprong van geloof.

'Om het ontstaan van religie te verklaren, moeten we de meerwaarde van geloof voor de succeskansen van een samenleving aantonen. Dit onderzoek biedt zo'n mogelijke verklaring. De goden bekommeren zich om het morele karakter van de gemeenschap en houden het zo in stand.'

Het onderzoek toont dat de rol van religie verandert naarmate een samenleving complexer is, stelt De Jong. 'In geavanceerdere samenlevingen worden goden meer geïnstitutionaliseerd, net als de samenleving zelf.' Dergelijke verbanden waren al in bepaalde samenlevingen vastgesteld, maar nog niet op wereldwijde schaal.

Het moralisme van opperwezens wordt naast het milieu ook beïnvloed door sociale omstandigheden, blijkt uit de publicatie. Zo kennen nabijgelegen samenlevingen vaak vergelijkbaar strenge godheden. De oorzaak hiervoor wordt gezocht in onderlinge contacten.

Door de verschillende verklaringen te combineren, konden de onderzoekers voor 90 procent van de samenlevingen juist voorspellen of ze in strenge of minder strenge goden zouden geloven.




Gefeliciteerd, u bent de eerste die deze site heeft uitgelezen! U wint een geheel verzorgde midweek Vlieland. Mail mij met als onderwerp 'Ik heb tijd over' om uw prijs te innen. (enkel geldig als u niet stiekem stukjes hebt overgeslagen!)