Pepijn van der Gulden, journalist. Meer info

Politicoloog en socioloog, werkt bij Quest. Dat blad vol weetjes.

Denkt, draalt, dwaalt, zo nu en dan ook in tekstvorm – serieus of licht.
Dit is mijn archief. (vroeger was alles beter, maar ik niet)

Mail meStalk me


Nieuws, columns, analyses, gebbetjes

Inhoudsopgave

Navigeer met pijltjestoetsen


Dit stuk is geplaatst op
23/09/2013 om 14:45

Delen delen delen!

Boekrecensie

Twee opvattingen van vrijheid

Het boek Twee opvattingen van vrijheid is gebaseerd op een lezing van Isaiah Berlin uit 1958 en handelt over twee vormen van vrijheid; negatief en positief.

Negatieve vrijheid is het klassieke vrijheidsideaal, vrijheid van. Positieve vrijheid is een reactie daarop, vrijheid om. Negatieve vrijheid houdt in dat eenieder niet beperkt wordt om datgene te doen waar hij of zij naar verlangt. Positieve vrijheid is meer omvattend en houdt in dat individuen in staat gesteld worden idealen te verwezenlijken. Positieve vrijheid geeft mensen mastery, zeggenschap over hun eigen leven. Een belangrijk voorbeeld hiervan is democratie: negatieve vrijheid is prima mogelijk zonder democratie, maar zelfbeschikking is een belangrijk onderdeel van échte vrijheid.

Ondanks de sterke aantrekkingskracht en vele verdedigers die negatieve vrijheid heeft gehad, is het in sommige gevallen een lege huls. Wanneer een overheid niemand belet om iets te doen, maar niemand daar toe in staat is, is er wel sprake van vrijheid, maar heeft dit een zeer beperkte betekenis. Omgekeerd is er geen sprake van beletsel van vrijheid wanneer burgers zich er bij neerleggen dat bepaalde opties afwezig zijn.

We mogen echter niet de conclusie trekken dat positieve vrijheid wel zonder meer een gewenst ideaal is. Berlin besteedt het hoofddeel van zijn werk aan het aantonen van de negatieve kanten van positieve vrijheid. Veelal wordt er van uit gegaan dat de te realiseren ideale situatie voor iedereen gelijk is en bovendien kenbaar is. Als de elite echter weet wat goed is voor de massa, staat het de elite vrij iedereen te dwingen dit ideaal te volgen. Zo ontstaat de paradoxale situatie dat in naam van een (te kennen en universeel) vrijheidsideaal, iedereen gedwongen mag worden op een bepaalde manier te leven. Zij die niet gehoorzamen zijn irrationeel en gaan tegen hun eigen belang in. Daarom mogen zij middels dwang bewogen worden zich aan te passen. Berlin heeft hier onder meet het communisme op het oog, dat iedereen dwingt zich te voegen naar het communistisch systeem ten behoeve van het verkrijgen van volledige vrijheid op termijn.

De overkoepelende conclusie die Berlin trekt is dat de meest fundamentele fout de gedachte is dat alle belangrijke waarden uiteindelijk op conceptueel niveau te verenigen en kenbaar zijn. Het leidt tot de gedachte dat er een ideale situatie is waarin vrijheid, gelijkheid, eigendommen, et cetera nooit in botsing komen. Als een dergelijke situatie realiseerbaar is, is het geen onlogische gedachte dat enige dwang mag worden gebruikt om deze te bereiken. Volgens Berlin is er echter geen reden aan te nemen dat deze situatie in werkelijkheid, of zelfs op conceptueel niveau, kan ontstaan. Pas als we erkennen dat waarden ook op een hoger vlak niet altijd verenigbaar zijn, kunnen we inzien dat pluralisme niet slechts een tijdelijk compromis is, maar een wezenlijke vooruitgang op welke alomvattende visie van het goede dan ook.

Dit essay is niet zonder reden bekend. Berlin zet krachtig uiteen hoe het begrip vrijheid gebruikt of misbruikt kan worden om andere idealen dan ons conventionele idee van vrijheid te onderbouwen. Daarmee vormt hij continu verwijzingen naar zijn sterke centrale boodschap: de noodzaak tot pluralisme. Toch kent het betoog ook zwakheden. De centrale lijn van het betoog is niet helder, waardoor het het belang van bepaalde delen tijdens het lezen onduidelijk is en ook na lezing nog niet geheel duidelijk is welke boodschap de auteur aan zijn publiek heeft willen geven. Het betoog slaagt vooral in het bekritiseren van andere falende gedachten, maar weet zelf geen helder alternatief te formuleren.

Isaiah Berlin: Twee opvattingen van vrijheid
★★★☆☆




Gefeliciteerd, u bent de eerste die deze site heeft uitgelezen! U wint een geheel verzorgde midweek Vlieland. Mail mij met als onderwerp 'Ik heb tijd over' om uw prijs te innen. (enkel geldig als u niet stiekem stukjes hebt overgeslagen!)